อันตรายของเชื้อราในเมล็ดพืช ที่เป็นอาหารนกเขา

ประเทศในแถบเอเชียตะวันตกเฉียงใต้จะมีอากาศร้อนชื้นเป็นเวลาหลายเดือนต่อปี เมื่ออากาศชื้น จะเป็นสภาวะแวดล้อมที่เหมาะแก่การเจริญเติบโตของเชื้อราในเม็ดพืชหลายชนิด

เช่น ข้าว ข้าวโพด ข้าวฟ่าง ปลายข้าว ที่เป็นอาหารหลักของนกเขา และรวมไปถึงอาหารสัตว์ต่างๆ สารพิษที่เกิดจากเชื้อราบางจำพวก เป็นอันตรายต่อนกเขาและสัตว์เลี้ยงได้ ถ้ากินเข้าไปเป็นจำนวนมาก

สารพิษที่ชื่อว่า mycotoxin(ไมโคท็อกซิน) จะถูกแบ่งแยกย่อยเป็นสารอีกหลายชนิดเช่น อะฟลาท็อกซิน(aflatoxin) อะฟลาทอกซิน คือ สารพิษที่เกิดจากเชื้อรา สายพันธุ์แอสเปอร์จิลลัส ฟลาวัส (Aspergillus flavus) และแอสเปอร์จิลลัส พาราซิติคัส (Aspergillus paraciticus) เชื้อราสายพันธุ์เหล่านี้เจริญเติบโตได้ดีในภูมิอากาศแบบร้อนชื้น สารพิษจากเชื้อราชนิดนี้มีสมบัติเป็นพิษต่อคน สัตว์และพืช สารอะฟลาทอกซินเกิดจากการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างโมเลกุลทางชีวภาพหรือขบวนการเผาผลาญอาหารชนิดทุติยภูมิของเชื้อรา ทําให้ เชื้อราสร้างสารพิษได้หลายชนิด เช่น อะฟลาทอกซินชนิด บี1 และอะฟลาทอกซินชนิด บี2

อะฟลาทอกซินมีสมบัติละลายนํ้าได้เล็กน้อย ทนต่อความร้อนสูงถึง 250 องศาเซลเซียส ดังนั้นอะฟลาทอกซินจึงไม่ถูกทําลายหรือเสื่อมสลายจากขบวนการหุงต้มทั่ว ๆไป เช่น ต้ม อบ หรือนึ่ง มีสารเคมีบางชนิดสามารถลดความเป็นพิษหรือทําลายพิษของอะฟลาทอกซินได้บ้าง เช่น แอมโมเนีย ด่างแก่ โซเดียมไฮโปคลอไรท์ ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ ซึ่งจะทําให้โครงสร้างของอะฟลาทอกซินเปลี่ยนแปลงไปในสภาวะด่าง แต่สามารถกลับสู่โครงสร้างเดิมได้ในสภาวะกรดหรือกลาง ดังนั้น จึงไม่สามารถใช้วิธีการเหล่านี้ทําลายอะฟลาทอกซินให้หมดได้ อีกทั้งวิธีการแบบนี้เป็นการสิ้นเปลือง และมีสารตกค้างอีกได้ แต่อะฟลาทอกซินจะเสื่อมสลายได้ภายใต้แสงอัลตราไวโอเลต แสงแดด และรังสีแกมมา

เชื้ออฟลาทอกซินเกิดได้ดีภายใต้ความชื้นร้อยละ 18-30 อุณหภูมิ 43-63 องศาเซลเซียส เมล็ดพืชที่เสื่อมสภาพ แตกหัก หรือเสียหายจากการทําลายของแมลง นก หรือหนู ซึ่งจัดเป็นแหล่งอาหารที่อุดมสมบูรณ์ของเชื้อราแอสเปอร์จิลลัส ฟลาวัส และแอสเปอร์จิลลัส พาราซิติคัส ภูมิอากาศแบบร้อนชื้นทําให้เชื้อราเจริญเติบโต และสามารถสร้างสารพิษอะฟลาทอกซินได้ดี โดยสารพิษจะอยู่ภายในเมล็ดพืชหรือวัตถุดิบเหล่านั้น และไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า ประเทศไทยอยู่ในภูมิอากาศดังกล่าวจึงทําให้มีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดสารพิษอะฟลาทอกซินกับผลิตผลทางการเกษตร

การออกฤทธิ์ของสารพิษอะฟลาทอกซิน

การนําอาหารสัตว์ที่มีการปนเปื้อนของอะฟลาทอกซินไปเลี้ยงสัตว์ เป็นสาเหตุสํ าคัญที่ทําให้เกิดการสูญเสียทางเศรษฐกิจด้านการปศุสัตว์ รวมทั้งผลผลิตและผลิตภัณฑ์ที่ได้จากสัตว์ เช่น สัตว์มีอัตราการ

สําหรับในคนนั้น อะฟลาทอกซินสามารถแพร่กระจายเข้าสู่ร่างกายได้ทั้งทางตรง โดยการบริโภคผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรที่ปนเปื้อนสารพิษอะฟลาทอกซิน เช่น ถั่วลิสง และทางอ้อมโดยการบริโภคผลิต

ภัณฑ์จากสัตว์ที่มีการปนเปื้อนสารอะฟลาทอกซิน โดยสัตว์เหล่านี้ก็ได้รับสารอะฟลาทอกซินจากอาหารสัตว์ที่มีส่วนผสมของผลิตผลทางการเกษตรที่ปนเปื้อนสารอะฟลาทอกซิน โรคที่ตรวจพบในคนอันเนื่องมาจากสารอะฟลาทอกซิน ได้แก่ โรคมะเร็งตับ โรคตับอักเสบ โรคตับแข็ง โรคสมองอักเสบ นอกจากนี้ยังพบความผิดปกติที่อวัยวะอื่นร่วมด้วย เช่น เซลล์ปอดผิดปกติ เซลล์หลอดลมผิดปกติ

การที่ผู้เลี้ยงนกนำเอาเมล็ดพืชที่มีสารอะฟลาท็อกซินไปเลี้ยงนกเขา จึงเป็นเหตุทำให้นกมีอาการเจ็บป่วย ไข่ลดลง ไม่แข็งแรง หรือมีอาการเจ็บป่วยต่างๆที่ผู้เลี้ยงไม่สามารถหาสาเหตุได้  ดังนั้นการป้องกันนกของท่านจากสารอะฟลาท็อกซินโดยการให้เมล็ดพืชที่ปราศจากสารอะฟลาท็อกซิน จึงเป็นสิ่งที่ควรกระทำ เพื่อป้องกันการสูญเสียต่อนกราคาแพงของท่าน

การป้องกันการปนเปื้อน

ในฤดูกาลเก็บเกี่ยว เมื่อได้เมล็ดพืชใหม่ๆมา เราสามารถเตรียมเมล็ดพืชให้ปลอดจากเชื้อราได้ ป้องกันไม่ให้เกิดสารพิษอะฟลาทอกซิน มีวิธีการที่ง่าย แต่ต้องใช้เวลาในการเตรียม คือ

- คัดเลือกเมล็ดพืชที่ผ่านการเพาะปลูกให้ปลอดภัยจากแมลง นกหรือหนูที่จะมาทําลายเมล็ดพืช รวมถึงกระบวนการเก็บเกี่ยว การขนส่ง การบรรจุผลิตภัณฑ์ และการเก็บรักษาผลผลิตให้สะอาด ปลอดภัย ถูกสุขอนามัย รวมทั้งมีอากาศถ่ายเทอย่างสมํ่าเสมอ

- ป้องกันเมล็ดพืชไม่ให้เสื่อมสภาพหรือแตกหัก เปลือกกะเทาะเสียหาย โดยคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพดี สด ใหม่ คัดแยกเมล็ดที่เสื่อมสภาพหรือแตกหักเสียหายออก

- นำเมล็ดพืชนั้นๆมาล้างหรือฝัดเอาฝุ่นผงออก

- นําเมล็ดพันธุ์พืชที่ผ่านการคัดเลือก มาตาก ผึ่งแดด สักสองสามครั้ง ให้ความชื้นลดลง แล้วเก็บไว้ในขวดโหล ภาชนะที่ปิดสนิท เก็บในสถานที่สะอาด มีอากาศถ่ายเทดี

- รักษาความสะอาด กําจัดและทําลายแหล่งปนเปื้อนสารพิษ เช่น ถ้วยข้าว ถ้วยอาหาร อุปกรณ์ผสมอาหาร ภาชนะใส่อาหารสัตว์ นำอาหารนกเก่าๆทิ้งไป ให้อาหารที่ใหม่สด และสะอาด

เอกสารอ้างอิง : อะฟลาทอกซิน (AFLATOXIN) ในผลิตผลทางการเกษตร